بناي اوليه شهر همدان را به دياكو پادشاه ماد حدود 700 سال پيش از ميلاد مسيح نسبت داده اند . هرودوت مورخ يوناني در تاريخ خود نوشته است كه اين پادشاه اكباتان را به پايتختي خود انتخاب كرد و در آن كاخ عجيب و مستحكمي به صورت هفت قلعه ساخت كه هريك در درون ديگري قرار گرفته بودند ، و به تقليد قصرهاي بابلي كنگره هاي هر يك از ديوارهاي قصر را به رنگي در آورد اين قصر 300 تا 1000 اتاق داشت و آن را هگمتان ( محل اجتماع ) يا هگمتانه يا اكباتان مي خواندند .

شهر همدان در زمان بخت النصر ويران شده و داريوش بزرگ آن را مرمت كرده است . در زمان اشكانيان تيسفون پايتخت كشور بود ، همدان نيز پايتخت و اقامتگاه تابستاني اشكانيان بود . بعد از اشكانيان ساسانيان نيز در اين شهر قصرهاي تابستاني براي خود ساخته بودند . خرابه هاي باروي اشكاني برفرازتپه مصلي و مجسمه شير سنگي در يكي از دروازه هاي همدان از آثار اشكانيان است .

درسال 23 هجري قمري همدان پس از جنگ نهاوند بوسيله قواي اسلام تصرف شد و از اين زمان به بعد گاه مركز آبادي و ثروت وزماني دچار چپاول و فقر بوده است . در زمان تسلط ديلميان لطمات فراوان ديد . مردآويج پس از حمله به همدان تصميم گرفته بود مجسمه شير سنگي را به بغداد منتقل كند . در قرن ششم هجري قمري سلجوقيان مركز خود را از بغداد به همدان منتقل كردند و مدت پنجاه سال اين شهر قديمي پايتخت سلجوقيان بود در قرن هفتم با حمله مغول به ايران ، همدان به تصرف آنها در آمد و به ويرانه اي تبديل شد . در سال 694 هـ ق بايدوخان ايلخاني در اين شهر تاجگذاري كرد و در تعمير و مرمت شهر كوشش بسيار نمود . وجود ابنيه تاريخي همچون گنبد علويان ، مقبره استر ومردخاي ، برج قربان ، بقعه خضر ، مقبره قديم باباطاهرو . . . همگي حكايت از رونق اين شهر در دوره ايلخانيان و سلاجقه دارد . در دوره صفويه شهر همدان از نعمت آبادي برخوردار بود . در نيمه دوم قرن 11هـ ق به هيأت هاي مذهبي كاتوليك اجازه اقامت و استقرار در شهر همدان داده شد . پس از انقراض صفويه و بروز هرج و مرج اين شهر به تصرف احمد پاشا والي عثماني درآمد ، امّا 6 سال بعد توسط نادر شاه افشار از نيروي مهاجم عثماني تخليه شد . در سال 1148هـ ق بار ديگر به تصرف عثماني درآمد و لطمات فراوان ديد . سپس به موجب پيمان ايران و عثماني كاملاً به ايران برگشت . شهر همدان به علت واقع بودن برسرراه اصلي غرب كشوردر قرون اخير از نظر بازرگاني مورد توجه بوده است .

جاذبه هاي گردشگري همدان

كو‎هستان الوند : اين كوهستان تقريباً در قسمت مياني استان همدان واقع شده و شهر همدان در دامنه شمالي آن واقع شده است . وجود چشمه سارهاي فراوان و دره هاي مصفا همراه با چشم اندازهاي زيبا وخيال انگيز و اقليم مناسب و پوشش گياهي به ويژه در ماه هاي گرم سال و در فصل زمستان برف فراوان بر دامنه ها وهم چنين غارشگفت انگيزعلي صدر ( درفاصله 70 كيلومتري همدان) جاذب گردشگران است .








آثار و ابنيه تاريخي

1- كتيبه هاي گنجنامه : در انتهاي دره عباس آباد و در محلي به نام گنجنامه دو كتيبه به خط ميخي بر سنگ گرانيت از دوران پادشاهي هخامنشي نوشته شده كه متن نوشته ها به پارسي باستان ، عيلامي وبابلي مي باشد .

2- مجسمه شير سنگي : اين اثر در ميداني به نام سنگ شير قرار دارد . اين مجسمه را بعضي به مادها و برخي به هخامنشيان و عده اي به اشكانيان نسبت مي دهند و كساني هستند كه آن را يادگاري از اسكندر مقدوني مي دانند .

3- تپه باستاني هگمتانه :تپه هگمتانه محل اصلي شهر همدان بوده و از با ارزش ترين آثار باستاني تاريخ ايران است . وسعت تپه حدود 25 هكتار در دو سوي خيابان اكباتان واقع شده است . آثار ارزشمندي از دوره هخامنشيان و مادها از اين مكان بدست آمده است .

4- بقعه استرومردخاي: بناي بقعه در مركز شهر همدان ابتداي خيابان شريعتي با سنگ و آجر ساخته شده است. به نظر مي رسد درقرن هفتم هجري مرمت شده است در سرداب بقعه دو قبر وجود دارد . قبر جنوبي متعلق به استرملكه شوش و بانوي پادشاه ايران و قبر ديگر مربوط به مردخاي عموي استر است .

5- گنبد علويان :بنايي چهار ضلعي مربوط به دوره سلجوقي است . در وسط آن قبري است كه خاندان علويان آن را عبادتگاه و خانقاه خويش نموده بودند .

6- كاروان سراها و بازارهاي قديمي : مجموعه بازار همدان شامل 30 راسته و 7 كاروانسراست و مربوط به دوره‎ي قاجاريه است .

مراكز تفريحي :

1- موزه تاريخ طبيعي : اين موزه در دانشكده كشاورزي دانشگاه بوعلي سينا واقع شده است .

2- درياچه سد اكباتان : اين سد در 9كيلومتري شرق همدان قرار گرفته است .

3- تله سي يژ عباس آباد : از ضلع جنوبي بلوار ارم تا بلند ترين نقطه تفريحي عباي آباد كشيده شده است .

4- مجتمع تفريحي سياحتي تپه عباس آباد : اين مجتمع در بالاي تپه عباس آباد واقع است و از زيباترين مراكز تفريحي شهر همدان است اين تپه مشرف به تمام نقاط شهر همدان مي باشد .

5- آرامگاه بوعلي سينا : در سال 1333هـ ش تكميل شده است .

6- آرامگاه باباطاهر : اين بنا در شمال همدان و در بالاي تپه اي و در پارك – ميداني چهار گوش قرار دارد .



شهرستان ملاير

الف – جاذبه هاي گردشگري

تالاب آق گل : آق گل تالابي است در حد فاصل استان همدان و استان مركزي در يك كيلومتري جنوب شرقي روستاي كِردِخورد ( اسلام آباد ) از توابع ملاير .

ب- جاذبه هاي تاريخي و فرهنگي

1- قلعه آتشكده نوشيجان ، برفراز تپه اي در 60 كيلومتري جنوب همدان و 20 كيلومتري غرب ملاير در منطقه اي موسوم به شوركات واقع است .

2- يخچال مير فتاح : اين بناي گنبدي شكل در ابتداي جاده ملاير – بروجرد قرار گرفته است .



شهرستان نهاوند



الف – جاذبه هاي طبيعي:

1- جنگل و سراب گيان : سراب گيان چشمه اي پرآب و زلال كه از دل كوه خارج مي شود.

2- سراب گاماسياب : اين سراب سرچشمه يكي از طولاني ترين رودخانه هاي ايران به نام كرخه است .

ب – جاذبه هاي تاريخي و فرهنگي :

الف – حمام حاج آقاتراب : در زمان ناصرالدين قاجار ساخته شده است .







ب – تپه باستاني گيان : قدمت آن از هزاره چهارم تا هزاره اول پيش از ميلاد و شبيه تمدنهاي بين النهرين است .

ج- مقبره نعمان بن مقرن : نعمان در سال 21 هجري فرماندهي سپاه اعراب را به عهده داشته است .

د- تپه باستاني باباقاسم : از آثار قلعه هاي مربوط به اشكانيان مي باشد .

هـ - مسجد جامع نهاوند : مربوط به دوره سلجوقي است و در دوره صفويه مرمت شده است .


شهرستان تويسركان

الف – جاذبه هاي طبيعي

1- دره سركان 2- دره شهرستان 3- دره باغ آرتيمان



ب – جاذبه هاي طبيعي

1- آرامگاه حيقوق نبي: كه از انبياي بني اسرائيل و از نسل حضرت موسي ( ع) است .

2- آرامگاه ميررضي آرتيماني : از شاعران و عرفاي عصر شاه عباس صفوي است .

3- مدرسه علميه شيخ علي خان زنگنه : از آثار دوره صفويه است .

4- قلعه اشتران : قلعه اي نظامي مربوط به دوره هخامنشيان .

5- قلعه دختر ( قزقلعه سي) ظاهراً در مقابل حمله اعراب ساخته شده است .

6- كاروان سراي شاه عباسي فرسفج: مربوط به دوره صفويه است .



شهرستان اسد آباد

جاذبه هاي تاريخي فرهنگي : 1- كتيبه آقاجان بلاغي 2- آب انبار شاه عباسي 3- پل شكسته خسرو آباد





فهرست كتاب هاي تاريخ محلي قديم و جديد در باره استان همدان

1- همدان نامه « بيست گفتار درباره مادستان » پرويز اذكايي ، انتشارات مادستان ، همدان 1380

2- سيماي گردشگري استان همدان : ابوالحسن فاطمي ، تهران انتشارات گيتاشناسي ، 1380

3- تاريخ مفصل همدان : احمد صابري همداني . انتشارات نگين ، همدان 1375(در سه مجلد ).

4- جغرافياي استان همدان ، وزارت آموزش وپرورش ، 1364شركت چاپ و نشر كتاب هاي درسي

5- تاريخ همدان ، عبدالله قراگزلو .

6- تاريخ همداني ، صالح بن احمد كوملاذاني ، متوفاي 384 هـ ق .

7- طبقات همدان ، عبدالرحمن بن احمد نماطي .

8- تاريخ همدان ، شيرويه بن شهردار ديلمي متوفاي 558 هـ ق .

9- تاريخ همدان محمد حسين وزير ابوشجاع، متوفاي 558 ، هـ ق .

10- تاريخ محمد بن عبدالملك همداني ، متوفاي 521 .

11- تاريخ همدان يا همدان نامه ، ابو علي عبدالرحمن بن عيسي بن حماد همداني متوفاي 327

12- همدان نامه مير سيد علي همداني متوفاي 786


منبع : اطلس تاریخ ایران